Wie over de Peizerweg in Winde rijdt ziet tussen Peizerweg 101 en 103 een oude schuur met rieten dak staan.
Dit is niet ‘zomaar’ een schuur, maar een oude schaapskooi, vermoedelijk gebouwd in 1754 en daarmee één van de oudste panden in Bunne, Winde en Bunnerveen.
In deze tijd waren er nog maar weinig woningen in Winde. Op de locatie van de “burgerwoning” op Peizerweg 101 stond een grote boerderij met achterliggend land, genaamd “De oude Hof” en de schaapskooi. Deze boerderij zal gebouwd zijn omstreeks 1754. In de schaapskooi zit een bint waar dit jaartal ook op staat. Dit waren toen de enige gebouwen rond wat nu De Steeg heet.
De schaapskooi lag aan het zandpad dat naar het veen liep. De schapen liepen de kooi uit naar links, dan rechts op het oude laaggelegen zandpad dat er nog steeds ligt. Verderop boog het pad naar links op wat nu Turfweg heet, kruiste een ander zandpad (de weg van Norg naar Peize) waarna het pad doodliep in het veen waar de schapen konden grazen.
De schaapskooi is nauw verbonden met de familie Brink die in 1793 vanuit Peize naar Ter Hansouwe verhuisde.
Halfweg de 19de eeuw kocht zoon Lammert De Oude Hof. De boerderij werd afgebroken rond 1864, waarna de boerderijen op Peizerweg 103 en de achterliggende boerderij aan De Steeg gebouwd werden. De schaapskooi hoorde bij de boerderij op 103.
Vele familietakken Brink hebben op 101, 103 en in De Steeg gewoond. Sinds 1985 wonen Henk en Martha Brink op 103, alwaar het geschiedeniswerkgroepje van de Neisputter redactie rond de keukentafel gastvrij onthaald werd.
De Boermarkes hielden bij wie van welke kavel eigenaar was.
Een boermarke (of marke) is een eeuwenoude, oorspronkelijk middeleeuwse organisatie van boeren en grondeigenaren in een dorpsgemeenschap. Zij regelden samen het gebruik en beheer van gemeenschappelijke gronden—zoals heide, bossen en weiden—en traden op als lokaal bestuur.
Aan de hand van handgetekende kaarten, of eigenlijk schetsen, werd alles bijgehouden. In 1848 is dat gedaan voor onze omgeving. Wat hierbij opvalt is dat veel stukken grond géén eigenaar hadden, wellicht “wildernis”. De unieke originele tekening is bewaard gebleven en hangt ingelijst bij Henk en Martha aan de muur! Hierop is de schaapskooi te herkennen, evenals paden naar de venen. Het kaft van het boek “Van Stoefgat tot Kiekeveer” over de geschiedenis van onze omgeving is geïllustreerd met deze oude tekening.
De geschetste kavelverdeling is lang zo gebleven. De vader van Henk, Levert heeft dit in zijn jeugd nog meegemaakt. Pas in de vroege jaren zestig van de vorige eeuw werd er grootschalig ontgonnen. In 1971 werd begonnen met de aanleg van de Noordenveldweg en door verkaveling en ontginning verdwenen bijna alle venen daarachter.
Situatie 1836
In de loop van de jaren werd de bouwkundige staat van het schaapskooi slechter. De voorgevel ging steeds meer naar voren hangen. Omdat het een beeldbepalend object is, werd naar subsidiemogelijkheden geïnformeerd. Een volledig herstel zat er niet in. Wel voor herstel van het rieten dak waar de gemeente 20% en provincie 15% aan hebben bijgedragen. Het vervangen van de kapconstructie in 1994 is door Henk en zijn broer Jan eigenhandig uitgevoerd. Daarbij zijn de asbestplaten aan de achterzijde verwijderd en vervangen door riet, zoals het ook in vroeger jaren is geweest. Hiermee werd dit oudste gebouw van BWB gered.
Door mondelinge overlevering binnen de familie is vrij veel bekend over het gebruik van de schaapskooi. Vele jaren werden de schapen hier ’s nachts gestald, maar later is de schaapskooi ook gebruikt als varkensstal, kippenhok en garage voor de brik. In de vloer zijn sporen van deze geschiedenis terug te vinden.
De gebinten vertellen nog een verhaal.
Ze werden zo gebouwd dat ze ook weer uit elkaar gehaald konden worden. Zo kon bijvoorbeeld de dochter de schaapskooi meekrijgen bij haar huwelijk met een boer.
Kom daar nu nog maar eens om. Binten werden gemaakt bij een houtzagerij die ze markeerde voor de opbouw en dus voor een eventuele verhuizing. Ook bij “onze” schaapskooi, die niet verhuisd is, zijn die markeringen terug te vinden.
Ook uit overlevering gaat het verhaal dat er in 1813 een groepje kozakken in de schaapskooi op stro hebben overnacht. Dit is niet onwaarschijnlijk in de historische context (bron: canon van Nederland):
In november 1813 trokken Russische kozakken als lichte ruiterij door Nederland om de Franse bezetting onder Napoleon te verjagen. Hun onverwachte komst op kleine paarden en met lange lansen maakte diepe indruk op de bevolking, markeerde het einde van de Franse Tijd en baande de weg vrij voor de terugkeer van Oranje.
Vanaf mid-november 1813 doken de eerste kozakken op in het oosten en noorden van het land (zoals in Twente, Drenthe, Friesland en Overijssel), en later ook in steden zoals Amsterdam en Dordrecht. Als onderdeel van de geallieerde legers joegen zij Franse troepen op, namen zij deel aan belegeringen van zwaar versterkte steden (zoals Coevorden en Deventer) en dwongen zij soms veerponten of bruggen af om rivieren over te steken.
We gaan nog enig archiefwerk doen. Dit artikel hopen we nog aan te vullen met oudere foto’s.
Heeft u foto’s of verhalen als aanvulling? Mail naar info@neisputter.nl.
